in Theatrum Orbis Terrarum, Antwerpen, Christoffel Plantin, 1579.
II 22.598 C LP
Ortelius' Theatrum Orbis Terrarum werd in 1579 te Antwerpen heruitgegeven; het was één van de eerste edities van deze atlas die verzorgd werd door Christoffel Plantin (ca 1520-1589). De er in uitgegeven kaart van Hispania nova (Mexico) werd een voorbeeld dat gedurende bijna een eeuw door talrijke kartografen gekopieerd zou worden. Toch is dit, in tegenstelling tot de bewering van Wagner, niet de eerste gedrukte kaart van Mexico: deze werd uitgegeven in 1524, samen met het verslag van Hernan Cortes (1485-1547) over zijn verovering van het Aztekenrijk.
Ook is er voor Ortelius nog een andere kaart van Mexico getekend: de Venetiaanse uitgever Girolamo Ruscelli (ca 1504-ca 1569) publiceerde in 1561 een Italiaanse vertaling van de Geographia van Ptolemaios. Voor de gebieden die in de Oudheid nog niet gekend waren voegde Ruscelli bij zijn vertaling een aantal kaarten opgemaakt door Giacomo Gastaldi (ca 1500-ca 1565), kosmograaf van de republiek Venetië. Deze kaarten waren reeds verschenen in 1548, in een vroegere uitgave van het werk van Ptolemaios. Ruscelli's vertaling kende een groot sukses, en werd heruitgegeven in 1564, 1574 en 1599, telkens met dezelfde reeks kaarten. Hieronder bevond zich ook een Nueva Hispania tabula nova, die Mexico en Centraal-Amerika tot Panama afbeelde. Ruscelli bracht verbeteringen aan in de kaarten van Gastaldi: zo liet hij het kanaal tussen Mexico en Yucatan weg, en verbond hij dit schiereiland met het vasteland; dit kanaal heeft in werkelijkheid nooit bestaan. De Nueva Hispania van Ruscelli werd ongewijzigd heruitgegeven door Gioseppe Moletius (1531-1558), die er echter wel een nieuwe tekst, waarschijnlijk door hemzelf opgesteld, bijvoegde.
In de eerste uitgave van het Theatrum Orbis Terrarum publiceerde Ortelius een kaart van Amerika gebaseerd op die van Diego Gutierrez (1485-1554), de maker van de eerste gedrukte kaart waarop de naam Californië voorkomt. Ortelius gebruikte deze kaart tot in 1587, toen hij ze verving door een nieuwe die hij zelf opgemaakt had, en die in het Theatrum bleef verschijnen tot in 1615, toen de erfgenamen van Ortelius een nieuwe kaart opnamen.
De hier tentoongestelde Hispaniae novae sive magnae recens et vera descriptio verscheen voor het eerst in 1579, in het tweede Additamentum bij Ortelius' Theatrum. In 1584 voegde hij bij deze kaart van Mexico drie andere over Amerika: Peruvia auriferae regionis tipus, Florida. Auctore Hioron. Chiaves, en Guastecan. De eerste heeft betrekking op Zuid-Amerika, de andere twee op Nieuw-Spanje.
Natuurlijk rijst de vraag welke kartografische bronnen Ortelius gebruikt heeft om zijn Hispaniae novae ... op te maken. Volgens Henry R. Wagner zijn deze kaart van Nieuw-Spanje en die van Culiacan, die eveneens in het Theatrum van 1579 verscheen, allebei kopieën van kaarten van Spaanse oorsprong. Hij denkt dat zij een gemeenschappelijke bron moeten hebben met de volgens hem rond 1570 uitgegeven Geografia y descripcion universal de las Indias van Juan Lopes de Velasco: op de kaart van Ortelius en in het werk van Velasco komen identiek dezelfde namen voor. Toch is het ook mogelijk dat de door Ortelius gebruikte kaart van Florida het werk is van Jeronimo Chiaves (1523-1574), en dat deze ook de auteur zou zijn van de in 1579 door Ortelius gepubliceerde kaarten van Nieuw-Spanje en Culiacan.
Didier Robert de Vaugondy daarentegen zegt dat Juan Duran, schrijver van verschillende werken over Mexico, in zijn aardrijkskunde van Amerika uit 1575 een kaart van Nieuw-Spanje gepubliceerd heeft, die Ortelius zou gebruikt hebben. Wat de opzoekingen naar de bronnen van de Hispaniae novae ... zeker niet vergemakkelijkt is het feit dat Ortelius, geheel tegen zijn gewoonte in, voor deze kaart niet de namen der kartografen opsomde van wier werk hij gebruik had gemaakt, en dat hij ze ook niet zelf ondertekende. Howard F. Cline sluit de mogelijkheid niet uit dat het om een oorspronkelijk werk van Ortelius gaat. Maar waarom heeft hij er dan zijn naam niet onder gezet? Bij de huidige stand van onze kennis is het dus nog niet mogelijk de oorspronkelijke auteur te identificeren.
Ortelius' Hispaniae novae ... was een belangrijke verbetering vergeleken met de kaart van Girolamo Ruscelli, en werd dan ook herhaaldelijk gekopieerd, zonder dat de auteurs de moeite namen haaar oorsprong te vermelden. Zo publiceerde Théodore de Bry in 1595 te Frankfurt, in zijn Americae, pars quinta een kaart van Mexico onder de titel Hispaniae novae sive magnae vera descriptio, echter zonder in deze of latere uitgaven de bron ervan te noemen; uit een vergelijking der twee kaarten blijkt duidelijk het vaderschap van de kaart van Ortelius. Zoals Howard F. Cline heeft opgemerkt nam De Bry zelfs Ortelius' nota's aan de lezer over de lengteligging zonder enige wijziging over, evenals enkele foutief gespelde plaatsnamen. Hierbij moet er op gewezen worden dat het werk van De Bry in de 17e eeuw een grote verspreiding kende.
In 1605 verscheen een gedeeltelijke Duitse vertaling van het werk van José de Acosta Historia natural y moral de la Indias, met 20 kaarten van verschillende delen van de Nieuwe Wereld; hieronder bevindt zich een kaart van Mexico gebaseerd op de Hispaniae novae ... van Ortelius. Iets later publiceerde de aardrijkskundige Matthias von Kinkelboch (1557-1613) in zijn Geografisch Handtbuch een kaart van Mexico. De titel ervan is bijna dezelfde als bij Ortelius: Hispaniae novae sive magnae vera descriptio. Ook deze kaart was een kopie van deze van Ortelius of mogelijk van die van De Bry, die immers die van Ortelius had afgetekend. In 1606, twaalf jaar na de dood van Mercator, verscheen de eerste Amsterdamse uitgave van zijn Atlas. Deze werd verzorgd door Jodocus Hondius (1563-1612), en bevatte een aantal nieuwe kaarten die niet in de karakteristieke stijl van Mercator uitgevoerd waren, en dus afbreuk deden aan de oorspronkelijke eenheid van het werk. Van 1606 tot 1636 verscheen hierin een aan Ortelius ontleende kaart van Nieuw-Spanje onder de titel Hispaniae novae nova descriptio.
Breng me naar: Wereldkaarten en kaarten van Amerika / Kaarten van Noord-Amerika / Kaarten van Midden- en Zuid-Amerika / Inleiding
Terug naar: de homepage van de KBR