Bazel, 1540.
VH 14.178 C LP
Onder de verschillende uitgaven van Ptolemaios' Geographia bevat die van Sebastian Münster (1488-1552), hoogleraar in het Hebreeuws aan de universiteit van Bazel, wiskundige en geograaf, het grootste aantal - 21 -moderne kaarten. Het voorbeeld ervoor was de Straatsburgse uitgave uit 1513 door Martin Waldseemüller (Cat. nr 40). Het eerste deel van het werk bevat 27 ptolemaïsche kaarten, ontworpen en opgemaakt volgens de in de Geographia uiteengezette wiskundige principes. Het tweede deel bestaat uit 21 'moderne' kaarten, die het door Ptolemaios niet gekende deel van de wereld voorstellen. Deze laatste reeks geeft een goede indruk van de stand der geografische en kartografische wetenschap in Zuid-Duitsland tijdens de tweede helft van de 16e eeuw.
Boek I van dit werk bevat wiskundige aantekeningen van Sebastian Mûnster, Boeken II tot VII bestaan uit lijsten met moderne plaatsnamen. Men vindt er, en dit voor het eerst in een uitgave van de Geographia, de koördinaten in graden, minuten en sekonden, wat Münster's uitgave onderscheidt van alle vorige edities en vertalingen van het werk van Ptolemaios. Hierna volgen de ptolemaïsche en 'moderne' kaarten, en een Appendix geographica, die een handboek der moderne aardrijkskunde vormt, met een woordenlijst van geografische termen en beschrijvingen van werelddelen en landen, Münster's uitgave bevat de Latijnse vertaling van de Geographia door Willibald Pirckheimer (1470-1530) met verbeteringen door Miguel Serveto, gebaseerd op een naar zijn kopist 'Dukas-Codex' genoemd Ptolemaios-handschrift. Zij werd gedrukt door Henricus Petri (1508-1579).
In deze uitgave van de Geographia zijn de 48 kaarten per twee tegenover elkaar op de binnenkanten van een blad afgedrukt. De voorzijde van elk blad bevat een korte beschrijvende tekst. De druktechniek is uitzonderlijk: de kaarten zelf werden op hout gegraveerd, maar de aardrijkskundige namen en de legenden werden stereotypisch gedrukt, dit wil zeggen door middel van in verstevigde uitsnijdingen in het houtblok aangebrachte metalen letters. Dit is een typisch voorbeeld van een techniek die de Duitse kartografen uit de eerste helft van de 16e eeuw vaak gebruikten bij het drukken van hun kaarten.
De hier tentoongestelde moderne wereldkaart, Typus orbis universalis, is van Sebastian Münster zelf; hij plaatste ze onmiddellijk na de ptolemaïsche wereldkaart, Typus orbis a Ptol. descriptus. Deze schikking had ongetwijfeld tot doel de lezer attent te maken op het verschil tussen de twee wereldbeelden en hem een vergelijking ertussen mogelijk te maken. De kaart van Münster is ovaal van vorm, wordt omgeven door volken en als mensenhoofden afgebeelde allegorische voorstellingen van de winden, en is uitgevoerd in een kegelprojectie; de andere 'moderne' kaarten zijn gemaakt in een vlakke projektie zonder graadverdeling of schaal, en zijn daarenboven zonder het minste systeem georiënteerd. Op te merken valt dat deze uitgave van de Geographia het eerste werk is waarin afzonderlijke kaarten van de vier toen gekende werelddelen voorkomen.
Er kan niet vastgesteld worden welke bronnen Münster voor zijn wereldkaart gebruikt heeft; hijzelf er geen enkele inlichting over. R.A. Skelton meent dat hij, voor wat de Oude Wereld betreft, een wereldkaart van Spaanse oorsprong bezat, die dateerde van rond 1521-1529 en zeer waarschijnlijk geleek op de Carta Universal uit 1529 van de in 1533 overleden Diego Riberio.
Voor de Noordatlantische Oceaan en Amerika beschikte Münster blijkbaar over kartografisch materiaal verwant aan de zeekaart uit 1527 van de tussen 1504 en 1549 werkzame Vesconte de Kaggiolo, en aan de wereldkaart van Hieronimo de Verrazzano die werkte tussen 1522 en 1529; deze waren op hun beurt gebaseerd op tussen 1522 en 1524 ondernomen reizen en ontdekkingstochten van Giovanni de Verrazzano (ca 1485-1530). De invloed van de kaart van Hieronimo de Verrazzano op die van Münster blijkt uit het gebruik van namen als Francia, Canada en Terra Florida.
Onder Münster's bronnen moet naast de voornaamste, Verrazzano, ook nog de aardglobe uit 1537 van Gemma Frisius (1508-1555) vermeld worden. Daarbij komen in zijn afbeelding van de Stille Oceaan gegevens voor die overgenomen zijn van het verhaal van Marco Polo (1254-1324) en de reis van Magellaan (1479-1521).
Op de kaart zijn Terra Florida en Francisca bijna volledig van elkaar gescheiden door een diepe inham. Ten Noordoosten van Francisca ligt Terra nova sive de Bacalhos, een enorme landmassa waarin Ijsland is opgenomen, en die in het Oosten met Scandinavië verbonden is. Wat Islandia genoemd wordt is in werkelijkheid slechts een verlenging van het Noordeuropese schiereiland, terwijl het eigenlijke Ijsland onder zijn oude naam Thyle voorkomt. Deze verwarde toestand bleef behouden op een kaart van Münster uit 1545, waar de Westkust van Ijsland verbonden is met Baccalaos. Deze verlenging van de Noordkust van Europa is waarschijnlijk afkomstig van een globe uit 1542 van de in 1552 overleden Euphrosynus Ulipus, die op zijn beurt de invloed had ondergaan van het in 1528 te Venetië verschenen Isolario van Benedetto Bordone (1460-1531). Op de inham tussen Terra Florida en Francisca heeft Münster vermeld Per hoc fretum iter patet ad Molucas: "Deze straat leidt recht naar de Molukken". Deze aanduiding is afkomstig van Verrazzano, die de huidige Chesapeake-baai ten onrechte als een deel van de Indische Oceaan beschouwde. De inham wordt naar het Westen toe verlengd door de Straat van Anian, die verondersteld werd tussen Azië en Amerika te liggen, maar in werkelijkheid een geografische mythe was. Er moet op gewezen worden dat, hoewel er tijdens de jaren 1530 talrijke ontdekkingsreizen en veroveringstochten in Amerika plaats vonden, de inlichtingen erover slechts zeer langzaam in Europa doordrongen. Door dit gebrek aan gegevens geeft Münster uiterst rechts op zijn kaart, op 249° OL en tussen 54ø°NB en 9° ZB, een volkomen gegist beeld van de Westkust van Noord-Amerika. Op dit deel van het kontinent staat Temistitan, een naam waarmee gewoonlijk Mexico bedoeld wordt. Het eiland Calensuan, tussen 200° en 240° OL en 30° en 40° ZB, schijnt Australië te moeten voorstellen. In het Zuidoosten van de kaart, tussen 224° en 260° OL en 40° en 50° ZB, staat Mare pacificum geschreven : dit is de eerste gedrukte kaart waarop de oceaan onder deze naam vermeld wordt. Tegenover de Noordoostkust van Francisca ligt het eiland Corterati, het huidige Newfoundland. De voorstelling door Münster van de huidige kust van Nieuw-Engeland als een landengte tussen Francisca en Terra Florida is misschien afkomstig van Verrazzano, die in 1523-1524 voor rekening van Frans I (1494-1547) tot Corterati gewaren was, en die voor het eerst de naam Francisca gebruikt heeft voor het latere Nieuw-Frankrijk. Tussen 29° en 10° NV en 232) en 240° OL ligt het eiland Zipagri, Japan, dat hier veel dichter bij de Westkust van Amerika dan bij Azië gelegen is. De Canarische Eilanden, waardoor de nulmeridiaan loopt, worden bij hun oude naam Insulae fortunatae genoemd. De twee subkontinenten van de Nieuwe Wereld worden gescheiden door de Atlantische Oceaan, Oceanus Occidentalis: het Noordelijke heet Terra Florida en Francisca, het Zuidelijke America seu insula Brasilii : "het Atlantische eiland dat men America of het eiland Brazilië noemt".
Deze Bazelse uitgave uit 1540 werd herdrukt in 1541, 1542, 1543, 1545, 1546, 1551 en 1552 ; doordat de echtheid van de uitgaven van 1541 en 1551 niet afdoende kan bewezen worden zijn zij in de geschiedenis van de Ptolemaios-overlevering vaak weggelaten. In de uitgave van 1542 komen dezelfde 48 kaarten voor als in de twee vorige, gedrukt met gebruik van dezelfde houtblokken ; de beschrijvingen der kaarten en de omlijstingen ervan zijn echter bijgewerkt. De uitgave van 1545 bevat naast de 48 originele kaarten nog 6 nieuwe. De hier tentoongestelde wereldkaart werd ook opgenomen in vier uitgaven - 1544, 1545, 1546 en 1548 - van Münster's Cosmographia. Voor de vijfde uitgave van dit werk uit 1550 werd een nieuwe houtgravure van de wereldkaart gebruikt. Deze kan herkend worden aan een aantal wijzigingen :
Deze tweede versie van Münster's wereldkaart verscheen tussen 1550 en 1578 in 18 opeenvolgende uitgaven van de Cosmographia, en ook in de in 1571 te Bazel verschenen Rerum geographicorum ... van Strabo (ca 58 v.C.-ca 25 n.C.). In 1552, het jaar van de laatste uitgave van de Geographia, stierf Münster aan de pest.
Breng me naar: Wereldkaarten en kaarten van Amerika / Kaarten van Noord-Amerika / Kaarten van Midden- en Zuid-Amerika / Inleiding
Terug naar: de homepage van de KBR