Op 19 juni 1837 creëerde de regering de Koninklijke Bibliotheek van België. Voordien bestond er geen spoor van een echte verzameling van kaarten en plannen. In die tijd werden de cartografische documenten bewaard in het Prentenkabinet. De verzameling was niet gerangschikt, geïnventariseerd of gecatalogiseerd. De dienst werd verwaarloosd, daar de voorkeur van zowel het personeel als het publiek van de Koninklijke Bibliotheek uitging naar prenten en naar kunstgeschiedenis.

In 1859 verwierf de Koninklijke Bibliotheek de handgeschreven atlas van Christian SGROOTEN (ca. 1532-1608). Sgrooten was een erkende autoriteit op het gebied van de cartografie en werd in 1557 benoemd tot geograaf van koning Filips II. Van 1568 tot 1573 maakte hij een atlas met alle provincies en steden die tot de Spaanse kroon behoorden.

Daarbij baseerde hij zich meer bepaald op de Atlas des villes des Pays-Bas van Jacob van DEVENTER (ca. 1500/1503-1575), nog een pareltje van de cartografie, die de Spanjaarden voor militaire doeleinden hadden laten maken en die de Koninklijke Bibliotheek verwierf in 1866.

Tussen 1820 en 1869 werd een aanzienlijke verzameling oude en moderne kaarten bijeengebracht door Philippe VANDERMAELEN (1795-1869), oprichter van het Etablissement géographique de Bruxelles. Na zijn dood in 1869 schonken zijn erfgenamen een deel van de verzameling, goed voor ongeveer 5.000 folio’s, aan de Koninklijke Bibliotheek. [1]

Op een veiling in november 1880 kocht de Koninklijke Bibliotheek kaarten en plannen waarmee ze de schenking van de erfgenamen van Vandermaelen aanvulde. Datzelfde jaar werd een andere belangrijke verzameling geschonken door het Institut Cartographique Militaire (ICM), vandaag het Nationaal Geografisch Instituut (NGI).

Van 1880 tot 1886 verrijkte de afdeling zich met de kadastrale atlas van Philippe-Christian POPP (1805-1879), die een groot aantal Belgische gemeenten bevat.

In 1901 stelde Albert TIBERGHIEN, die verbonden was aan het Prentenkabinet, veel belang in de kaarten. Hij rangschikte ze in geografische volgorde, d.i. volgens continent en land, om hun raadpleging mogelijk te maken. Hij begon ook met het opstellen van een inventaris en catalogi die vandaag nog steeds worden gebruikt.

Na WO2 werden er veel studies geschreven over de geschiedenis van de wetenschappen, vooral de cartografie, en over de emigratie naar Amerika. […] Het Belgische luik van de internationale cartografische bibliografie werd toevertrouwd aan Antoine DE SMET, die in 1936 tot bibliothecaris was benoemd. Als historicus en historicus van de cartografie werd hij conservator van de afdeling Kaarten en Plannen. Hij reorganiseerde de kaartenverzamelingen en bracht ze onder in geschikte meubelen om hun raadpleging mogelijk te maken, dit alles bijna zonder hulp.

Hij bleef zijn hele loopbaan voor deze nieuwe afdeling werken, eerst als adjunct-conservator (1949), dan als conservator (1964) en tot slot als hoofd van het departement Historische collecties (1969). Op 1 september 1974 ging hij met pensioen.

Antoine DE SMET heeft een belangrijk oeuvre nagelaten. Hij wordt gezien als een van de grondleggers van de geschiedenis van de cartografie in België. [2]

Na zijn dood liet zijn familie zijn hele bibliotheek na aan de afdeling. Deze bibliotheek is toegankelijk in de geautomatiseerde catalogus van de Koninklijke Bibliotheek, via de zoeksleutel Zoeken op herkomst.

In 1958 werd het Nationaal Centrum voor de Geschiedenis van de Wetenschappen (NCGW) opgericht. Antoine DE SMET, een van de oprichters, werd belast met het bestuur van het Centrum. Tot in mei vond het Centrum onderdak in de lokalen van de afdeling Kaarten en Plannen van de Koninklijke Bibliotheek. Het NCGW heeft 50 jaar lang een nauwe band met de afdeling onderhouden en steunde haar met name bij het ontsluiten en benutten van het fonds-Vandermaelen.

Meer weten over het NCGW

Op 24 april 1962 werden de kaarten en plannen overgebracht naar de huidige afdeling. Sommige plannen van steden worden beschouwd als gravures en worden in het Prentenkabinet bewaard. Een aantal handgetekende kaarten werd naar het Handschriftenkabinet overgebracht.

Toen Antoine DE SMET in 1974 met pensioen ging, nam Lisette DANCKAERT de leiding van de afdeling op zich. Als geografe werd ze aanvankelijk als bibliothecaris in dienst genomen in de Koninklijke Bibliotheek. Ze werd werkleider in 1967 en kwam in 1976 officieel aan het hoofd van de afdeling Kaarten en Plannen te staan.

Ze deelde met Antoine DE SMET dezelfde belangstelling voor de geschiedenis van de Belgische cartografie en we kunnen ons gemakkelijk voorstellen dat hij in haar een ideale opvolger zag. [3]

In 1974 redigeerde Lisette Danckaert voor hem het Liber amicorum Album Antoine De Smet, dat werd gepubliceerd door het Nationaal Centrum voor de Geschiedenis van de Wetenschappen (NCGW).

Ook in samenwerking met het NCGW en onder de leiding van Wouter BRACKE bracht de afdeling op 26 oktober 2005 hulde aan Lisette Danckaert, ter gelegenheid van haar 75^ste verjaardag, met de publicatie van het Liber amicorum Margaritae cartographicae. Studia Lisette Danckaert 75am diem natalem agenti oblata.

In 1994 werd de leiding van de afdeling Kaarten en Plannen overgenomen door Hossam ELKHADEM, die in 1971 door de Koninklijke Bibliotheek in dienst werd genomen als wetenschappelijk attaché. Onder zijn leiding werd een aantal tentoonstellingen georganiseerd en werden ook verschillende collectieve werken gepubliceerd, bijvoorbeeld gewijd aan Philippe VANDERMAELEN. [4]

Later werd Hossam ELKHADEM departementshoofd van de Historische Collecties. Hij liet de tweede editie overbrengen van het plan van Brussel van 1647 van Martin de TAILLY, dat in het Prentenkabinet werd bewaard. Ook talrijke handschriften en portulanen kwamen terug van het Handschriftenkabinet.

Wouter BRACKE, doctor in de letteren, volgde op 1 september 2004 Hossam ELKHADEM op als hoofd van de afdeling Kaarten en Plannen.

De collecties worden gereorganiseerd en de afdeling sluit een aantal nationale samenwerkingsakkoorden. Ook op het internationale vlak wordt de afdeling actief. De digitalisering van de collectie wordt een prioriteit.