Philippe Vandermaelen, de Mercator van het jonge België

05/12/2016

In 1827 publiceerde een jonge en vermogende Brusselse handelaar een atlas van de wereld. Philippe Vandermaelen was een autodidact maar werd gedreven door een enorme geografische nieuwsgierigheid, en zijn Atlas universel barstte van ambitie, originaliteit en innovatie. Hij maakte van hem in één klap een van de grote cartografen van zijn tijd.

Kort nadien, net vóór de Belgische onafhankelijkheid, richtte hij het Etablis­sement géographique de Bruxelles op, een buitengewoon rijk wetenschappelijk en cultureel instituut dat zijn gelijke in Europa niet kende en dat specialisten van over de hele wereld aantrok. Hij ontwikkelde er alle domeinen van de natuur- en sociale wetenschappen die zijn jonge en onbemiddelde land zelf nog niet kon verwezenlijken: geografie, botanica, zoölogie, anato­mie, statistiek, etnografie, chemie, fysica, geologie, overzeese ontdekkingsreizen … Het Etablissement géographique cen­traliseerde de meeste onderzoeksinitiatieven en -thema’s. Hij leidde ook een groot aantal jonge mensen op die werden gekozen om hun verdiensten en niet om hun afkomst.

Voor alles echter was Philippe Vandermaelen gedurende meer­dere decennia als het ware de officiële cartograaf van een nieuwe natie die nog niet over de middelen beschikte om het Krijgsdepot in te schakelen dat ze had opgericht om haar topografische kaart te creëren. Vandermaelen was ook de cartograaf van de economische expansie en de industriële revolutie, zowel in België als in het buitenland. Alle ministeries en besturen maakten gebruik van zijn kaarten, terwijl de in­dustrie er talloze instrumenten en andere objecten die van haar welvaart konden getuigen aantrof. Ook verschillende staten, soms zeer ver weg, vonden inspiratie in Vandermaelens verwezenlijkingen.

Papieren Google

Naar aanleiding van de heropening van het Mundaneum in Bergen in 1998, net toen ook de grote online zoekmachines in volle ontwikkeling waren, werd Paul Otlet (1868-1944), "de man die de wereld wilde klasseren", herontdekt. Otlet wilde alle wereldkennis centraliseren en vooral de bibliografische productie van alle tijden en plaatsen en over alle onderwerpen integraal catalogiseren. Maar wegens een gebrek aan technische middelen die zich konden meten met zijn ambities, raakte zijn papieren Google in vergetelheid.

In zijn streven om informatie op wereldschaal te organiseren en algemeen toegankelijk en nuttig te maken, is Google zich al snel beginnen te focussen op geografische informatie, met als resultaat de lancering van Google Maps in 2004. Op dat vlak had een al lang vergeten pionier uit Brussel de weg al bereid. Vanaf 1825 publiceerde Brusselaar Philippe Vandermaelen (1795-1869) namelijk zijn Atlas universel, de eerste wereldatlas die de Aarde weergaf op eenzelfde, uitzonderlijk grote schaal. En met de onafhankelijkheid van België schonk hij het land, zonder enige officiële steun, een volledige, nauwkeurige en betrouwbare cartografie die tegemoetkwam aan de behoeften van een economie in volle industrialisatie.

Unicum in Europa

Al die kaarten maakte hij in zijn Molenbeekse Etablissement géographique de Bruxelles, een unicum in Europa en een onwaarschijnlijke prestatie van een particulier. Vandermaelen maakte er niet alleen zijn kaarten en atlas maar stelde er ook - nog voor de oprichting van de Universiteit van Brussel, de Koninklijke Bibliotheek en de grote musea - een school, wetenschappelijke collecties, een uitzonderlijke bibliotheek en meerdere laboratoria ter beschikking.

Toen in 1880 de collecties van het Etablissement Géographique van de hand werden gedaan, kwamen bijna alle cartografische producties en collecties van Vandermaelen in de Koninklijke Bibliotheek van België terecht. Maar de inventarisatie-, catalogiserings- en conserveringsmiddelen van de instelling waren te beperkt voor deze enorme aanvoer van kaarten, en dus werden ze allemaal in de magazijnen bewaard in afwachting van betere tijden. Pas in de helft van de 20e eeuw ontdekte de conservator van de afdeling Kaarten & Plannen het uitzonderlijke belang van deze schat aan kaarten en besloot hij de vergeten cartograaf in ere te herstellen. Toch was het nog wachten tot 1990, toen eindelijk de middelen waren vrijgemaakt voor de systematische inventarisatie van zijn collecties.

25 jaar inventarisatie

In Philippe Vandermaelen, Mercator de la jeune Belgique. Histoire de l’Établissement géographique de Bruxelles et de son fondateur geeft Marguerite Silvestre, historica en huidige conservator van de afdeling Kaarten & Plannen van de Koninklijke Bibliotheek van België, ons een samenvatting van 25 jaar inventarisatie en onderzoek binnen het fonds Vandermaelen. In nummer 106 van Brussels Studies vindt u de conclusies van dit boek.

Het boek vertelt het levensverhaal van de visionaire geograaf volgens een chronologisch verloop, met als rode draad zijn cartografische productie (methodologie, samenwerkingen, opmetingen, nivelleringen, commercieel beheer, enz.) tot de overdracht naar de Dépôt de la Guerre, het latere Nationaal Geografisch Instituut. Het geeft ook een transversaal overzicht van de verschillende institutionele creaties van Vandermaelen: het documentatiecentrum, de natuurhistorische galerij, de school voor lithografie, de normaalschool, het etnografisch museum en de organisatie van wetenschappelijke expedities.

Homo universalis

Bij de oprichting van zijn Etablissement Géographique was Philippe Vandermaelen een universele man. In die tijd, die trouwens volgde op de periode van de encyclopedisten, leek alle mensenkennis nog te kunnen worden beheerst door één kring van wetenschappers, één instelling of zelfs één man. Maar al gauw leidden de veranderende samenleving, de wetenschappelijke en technologische vooruitgang en de exponentiële kennisontwikkeling tot een opsplitsing van de universele wetenschap, met de diversificatie en specialisatie van de kennis als gevolg. Vandermaelen heeft dit aan den lijve ondervonden.

Krijgt de ambitie van Philippe Vandermaelen, en later van Paul Otlet, dankzij de grote zoekmachines maar ook de vrije encyclopedie Wikipedia en OpenStreetMap, dat als doel heeft om rechtenvrije landkaarten te maken (eveneens sinds 2004 ...), nu toch concreet vorm?

 

Op 14 november 2016 verscheen een artikel van Marguerite Silvestre op www.brusselsstudies.be : Philippe Vandermaelen, Mercator de la jeune Belgique. Het boek werd op donderdag 17 november 2016 voorgesteld in het Paleis van Karel van Lotharingen.

 

Lees het artikel

Het boek is te koop in de shop