De eerste uitgave van "Utopia" van Thomas More

"Utopiae insulae figura" in "Utopia" van Thomas More, f.1v

Mores Utopia is van bij zijn verschijnen een wonderlijk en buitengewoon boek, dat al snel diens faam als humanist zal vestigen en de westerse visie op wereld en maatschappij sterk zal beinvloeden. Voor Dirk Martens werd dit boek zijn meesterwerk, voor het Leuvense humanisme een grote bijdrage aan het werelderfgoed. Wereldwijd zijn er nog een dertigtal exemplaren van bewaard waarvan de Koninklijke Bibliotheek van België er twee bezit.

Bekijk het volledige boek

 

Het onstaan van het boek

Het ontstaan van Utopia is goed gedocumenteerd. In september 1515 verblijft More bij Pieter Gillis (1486–1533) in Antwerpen en ‘ontmoet’ hij Hythlodaeus, die hem vertelt over het onbekende eiland met zijn merkwaardige bewoners. Eind maart 1516 is Boek ii klaar, evenals de inleiding van Boek i. Midden 1516 schrijft hij de rest van Boek i en het besluit van Boek ii. Op 3 september stuurt More het manuscript van wat hij nog Nusquama (‘Nergensland’) noemt naar Erasmus en vertrouwt hem de opvolging van het drukproces toe. Tevens vraagt hij hem om te zorgen voor aanbevelingen van geleerden en invloedrijke beroemdheden. In oktober bericht Erasmus aan More over Gillis, die een opdrachtbrief schreef aan de invloedrijke Hieronymus Busleyden (1470–1517), en over Dirk Martens (1446/47–1534) die blij was met de drukopdracht en al illustraties liet ontwerpen. Tussen 15 en 31 december komt Utopia van de pers. Begin januari 1517 arriveren de eerste exemplaren in Engeland.

More was geen onbekende voor Dirk Martens. In 1516 hadden ze al twaalf  jaar zakelijk contact met elkaar en bovendien zouden ze nog zeven jaar samenwerken. Niet minder dan 61 Erasmusedities zagen bij Martens het licht. In 1512 al had Martens Erasmus’ Lof der zotheid, opgedragen aan More, herdrukt. Na Utopia zou hij in 1519 nog twee edities van Mores Lucianusvertalingen publiceren. Utopia was mogelijk bedoeld als strena (nieuwjaarsgeschenk - etrenne) en kende waarschijnlijk een lage oplage (300 exemplaren?).

 

Een verrassend werk

De tekst bleek verrassend en nieuw te zijn voor de lezers, maar dat gold nog meer voor de ‘parateksten’, met name de kaart van Utopia en het Utopisch alfabet. De kaart, bedoeld om de tekst geloofwaardiger te maken, toont een hoefvormig eiland in semi-vogelperspectief met de rivier Anydrus (‘Water-loos’) in de vorm van een Griekse omega. Op de achtergrond is een heuvelachtige kustlijn te zien, met stadstorens, op de voorgrond een kogge met kraaiennest en een wimpel met de letters ‘N’ en ‘O’, evenals een kleiner zeilschip. De nogal grof gesneden kaart is anoniem en ook de betekenis van de letters is onduidelijk. Martens vond illustratie belangrijk, maar het boek moest wel betaalbaar blijven voor een groot publiek.

"Utopensium alphabetum" in "Utopia" van Thomas More, f.2rOok vreemd is het Utopisch alfabet met lettertekens die een reeks elementaire geometrische vormen (cirkel, boog, driehoek, rechte hoek, vierkant) bevatten, in verschillende richtingen georienteerd, eventueel aangevuld met diakrieten. Het geheel is geinspireerd door oosterse talen en reisverhalen in contemporaine drukken zoals Bernhard von Breydenbachs Peregrinatio in terram sanctam (1486–1502), Calcoen (Antwerpen 1504: Vasco da Gama’s reis tot Calicut, 1502–1503), Balthasar Springers Die reyse van Lissebone … na … Naguaria … voorbi Callicuten (Antwerpen 1508). De vermelding van ‘gymnosofisten’ legt een link naar India: er zijn geen sporen van Sanskriet in het ‘Utopisch’, maar wel van het Malyāḷam, de Dravidische taal van Kerala.

 

Marcus de Schepper

 

Video: Het boekje 'Utopia' van Thomas More komt aan in M (Museum M)

 

 

Bibliografische beschrijving

Libellus vere aureus … de optimo reip. statu, deq(ue) noua Insula Utopia,

Thomas More

Leuven (Dirk Martens): 1516

Boeknummer: INC A 1945 (= v.h. – Van Hulthem 4802) en INC A 1946

Volledige beschrijving

 

Bibliografie

  • M. de Schepper, in J. Van der Stock, Op zoek naar Utopia, Antwerpen, 2016, p. 74 - 77.