Nederlands hieronder
English below
Charles le Téméraire – Je lay emprins
Quiconque observe l’empire de Charles le Téméraire sur une carte perçoit ce qui dut aussi le frapper : son centre de gravité se situe dans les Plats Pays bourguignons — berceau de ce qui deviendra plus tard les Pays-Bas, la Belgique et le Luxembourg.
Plus au sud, le duché de Bourgogne, la Franche-Comté et le comté de Nevers apparaissent comme des satellites éloignés, pris dans des eaux françaises — et souvent hostiles. Cette fracture, Charles entend la résorber. Par le fer et par la vitesse, il tente de souder ses possessions en un bloc continu, notamment par la conquête de la Lorraine.
Mais il est plus qu’un chef de guerre. Prince érudit, il compose de la musique et parsème ses discours de citations latines. Toujours en campagne, il n’a guère le loisir de faire copier de nouveaux manuscrits. Il veille en revanche à faire achever ceux de son père, Philippe le Bon, par des enlumineurs triés sur le volet.
Dans l’Histoire de Charles Martel, il se fait représenter observant un atelier de copistes — le prince veillant sur la parole écrite. Sur le mur figure sa devise : Je l’ay emprins — « Je l’ai entrepris » [n° 8].
Il l’a, en effet, entrepris. Mais avec trop d’ardeur, trop d’impatience, trop d’intransigeance. Le 5 janvier 1477, son ambition trouve sa limite près de Nancy. Charles tombe sur le champ de bataille ; deux jours plus tard, son corps est retrouvé dans la neige, à demi dévoré par les loups.
Avec sa mort se dissipe le rêve d’un vaste État bourguignon d’un seul tenant. Les Plats Pays bourguignons, eux, lui survivent — et demeurent encore près d’un siècle un ensemble politique cohérent.
Au sujet de la miniature dans l’Histoire de Charles Martel [n° 11]
Sur le mur apparaît aussi un miroir, dans lequel le miniaturiste Loyset Liédet s’est immortalisé. Il a très probablement étudié avec attention Les Époux Arnolfini de Jan van Eyck : là aussi, le miroir joue un rôle clé dans le subtil dialogue entre l’artiste et sa représentation.
Chez Van Eyck, une inscription figure également sur le mur. Non pas une devise princière comme ici, mais une signature résolument personnelle : Johannes de Eyck fuit hic — « Jan van Eyck était ici ».
Dans les deux œuvres, deux formes de présence se croisent : celle du prince ou du bourgeois exhibant pouvoir ou richesse, et celle de l’artiste qui, discrètement mais sans équivoque, affirme son autorité d’auteur. Pouvoir et création, réfléchis dans le verre.
Karel de Stoute – Ik heb het ondernomen
Wie Karels rijk op de kaart bekijkt, ziet wat ook hem moet zijn opgevallen: het zwaartepunt ligt in de Bourgondische Nederlanden — de kiem van het latere Nederland, België en Luxemburg.
Verder zuidwaarts liggen het hertogdom Bourgondië, de Franche-Comté en Nevers als verre satellieten in Frans en ander vijandig vaarwater. Die breuklijn wil Karel dichten. Met staal en snelheid probeert hij zijn rijk via de verovering van Lotharingen tot één geheel te smeden.
Toch is hij meer dan een krijgsheer. Karel is erudiet, componeert muziek en doorspekt zijn toespraken met Latijnse citaten. Voor nieuwe handschriften ontbreekt het de voortdurend op campagne zijnde vorst aan tijd. Wel laat hij onafgewerkte manuscripten van zijn vader, Filips de Goede, voltooien met miniaturen van zorgvuldig gekozen kunstenaars. In Histoire de Charles Martel laat hij zichzelf afbeelden terwijl hij een blik werpt in een schrijfatelier — de vorst die waakt over het woord. Tegen de muur prijkt zijn devies: Je lay emprins. Ik heb het ondernomen [nr. 11].
Dat heeft hij zeker. Maar te voortvarend, te ongeduldig, te nietsontziend. Op 5 januari 1477 botst zijn ambitie op haar grens bij Nancy. Karel sneuvelt op het slagveld; twee dagen later wordt zijn lichaam in de sneeuw teruggevonden, aangevreten door wolven.
Met zijn dood spat de droom van een aaneengesloten Groot-Bourgondisch rijk uiteen. De Bourgondische Nederlanden slagen erin hem te overleven — en blijven nog bijna een eeuw als samenhangend geheel bestaan.
Over de miniatuur in de Histoire de Charles Martel [nr. 11]
Tegen de muur hangt ook een spiegel, waarin de miniaturist Loyset Liédet zichzelf heeft vereeuwigd. Hij moet het Arnolfini-portret van Jan van Eyck aandachtig hebben bestudeerd: ook daar speelt de spiegel een sleutelrol in het spel tussen maker en voorstelling.
Bij Van Eyck prijkt eveneens een tekst op de muur. Geen hertogelijk devies zoals hier, maar een uitgesproken persoonlijke signatuur: Johannes de Eyck fuit hic — Jan van Eyck was hier.
In beide werken kruisen twee vormen van aanwezigheid elkaar: de vorst of burger die zijn macht of rijkdom etaleert, en de kunstenaar die, subtiel maar onmiskenbaar, zijn auteurschap vastlegt. Macht en makerschap, weerspiegeld in glas.
Charles the Bold – I took action
Anyone looking at Charles’s empire on a map will see what must have struck him too: the centre of gravity lies in the Low Countries — the nucleus of what would later become the Netherlands, Belgium and Luxembourg.
Further south lie the Duchy of Burgundy, Franche-Comté and Nevers, like distant satellites in French and other hostile waters. Charles wants to close this fault line. With steel and speed, he attempts to forge his empire into a single entity through the conquest of Lorraine.
Yet he is more than a warlord. Charles is erudite, composes music and peppers his speeches with Latin quotations. Constantly on campaign, the monarch lacks the time for new manuscripts. However, he does have his father Philip the Good’s unfinished manuscripts completed with miniatures by carefully chosen artists. In the Histoire de Charles Martel, he has himself depicted glancing into a writing atelier — the monarch watching over the word. His motto adorns the wall: Je lay emprins. I have undertaken it [no. 11].
He certainly did. But too energetically, too impatiently, too ruthlessly. On 5 January 1477, his ambition reached its limit at Nancy. Charles was killed on the battlefield; two days later, his body was found in the snow, eaten by wolves.
With his death, the dream of a unified Grand Duchy of Burgundy was shattered. The Burgundian Netherlands managed to survive him — and remained a coherent entity for almost another century.
Concerning the miniature in the Histoire de Charles Martel [no. 11]
On the wall hangs a mirror in which the miniaturist Loyset Liédet has immortalised himself. He must have studied Jan van Eyck’s Arnolfini portrait closely: there too, the mirror plays a key role in the interplay between creator and representation.
Van Eyck also has a text on the wall. Not a ducal motto as here, but a distinctly personal signature: Johannes de Eyck fuit hic — Jan van Eyck was here.
In both works, two forms of presence intersect: the monarch or citizen displaying his power or wealth, and the artist who, subtly but unmistakably, records his authorship. Power and authorship, reflected in glass.